Milletlerarası mal satımında malın kendisi kadar ona eşlik eden belgeler de önemlidir. Menşe şahadetnamesi, kalite sertifikası, uygunluk belgesi veya konişmento eksikse mal limana ulaşmış olsa bile alıcı gümrük işlemlerini tamamlayamayabilir, malı kullanamayabilir ya da yeniden satamayabilir. Ancak her
belge eksikliği alıcıya doğrudan sözleşmeyi sona erdirme hakkı vermez. Belgenin işlem içindeki işlevine ve eksikliğin doğurduğu sonuca bakılır.
CISG’de Satıcının Belge Teslim Borcu
Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Birleşmiş Milletler Antlaşması’nın (CISG) 30. maddesi, satıcının malları teslim etmenin yanında mallara ilişkin belgeleri de vermekle yükümlü olduğunu düzenler. CISG m.34 uyarınca belgeler, sözleşmede kararlaştırılan zamanda, yerde ve biçimde teslim edilmelidir. Bu nedenle ilk bakılacak yer sözleşmenin kendisidir. Belgenin adı, düzenleyeni, içeriği, nüsha sayısı, teslim tarihi ve teslim yöntemi açık değilse uyuşmazlığın sonucu ticari teamüllere ve somut işlemin özelliklerine kalır.
Satıcı belgeyi kararlaştırılan tarihten önce vermişse, kural olarak teslim vadesine kadar eksikliği giderebilir. Fakat bu düzeltme alıcıya makul olmayan masraf veya güçlük yüklememelidir. Alıcının gecikme ya da hatalı belge nedeniyle doğan zararını talep hakkı da devam eder.
Eksiklik Ne Zaman Esaslı İhlale Dönüşür?
Belge eksikliğinin CISG m.25 anlamında esaslı ihlal sayılabilmesi için alıcının sözleşmeden beklemekte haklı olduğu temel menfaatten önemli ölçüde yoksun kalması gerekir. Pratik test şudur: Eksik belge nedeniyle alıcı malı teslim alamıyor, ithal veya ihraç edemiyor, gümrükten çekemiyor, amaçlanan biçimde kullanamıyor ya da ticari olarak yeniden satamıyorsa esaslı ihlal ihtimali güçlenir.
Buna karşılık doğru belge kısa sürede ve makul bir maliyetle başka bir yerden temin edilebiliyor; malın kullanımı veya satışı fiilen engellenmiyor ve satıcı da eksikliği zamanında giderebiliyorsa sözleşmenin ortadan kaldırılması ölçüsüz görülebilir. Bu halde aynen ifa, tazminat veya diğer seçimlik haklar gündeme gelir.
İki Karar, İki Farklı Sonuç
Alman Federal Yüksek Mahkemesinin 3 Nisan 1996 tarihli Kobalt Sülfat kararında satıcı yanlış menşe ve kalite belgeleri vermiştir. Buna rağmen alıcı, malın Almanya’da veya başka bir ülkede satılamadığını ortaya koyamamış; doğru belgelerin başka kaynaklardan temini de mümkün görülmüştür. Mahkeme bu nedenle aykırılığı esaslı ihlal saymamıştır.
Barselona Temyiz Mahkemesinin 12 Şubat 2002 tarihli kararında ise menşe şahadetnamesi olmadan malın satıcının ülkesinden ihraç edilmesi mümkün değildir. Belge eksikliği doğrudan malın ticari dolaşıma girmesini engellediğinden esaslı ihlal kabul edilmiştir.
Bu iki karar arasındaki fark belgenin adında değil, sonucundadır. Aynı tür belge bir işlemde telafi edilebilir bir eksiklik sayılırken başka bir işlemde sözleşmenin ekonomik amacını tamamen ortadan kaldırabilir.
Alıcı Gecikmeden İhbarda Bulunmalı
Belge eksikliği malın teslimini değil, kullanımını veya ticari değerini etkiliyorsa ayıplı ifa niteliğinde değerlendirilebilir. Bu durumda CISG m.38 ve m.39’daki muayene ve ihbar sistemi kıyasen gündeme gelebilir. Alıcı, eksikliği öğrendiğinde hangi belgenin verilmediğini veya neden hatalı olduğunu ve bunun işleme etkisini somut biçimde yazılı olarak bildirmelidir. Geç veya belirsiz bir ihbar hak kaybına yol açabilir.
Akreditif ve CIF Satışlarında Hata Payı Daha Düşüktür
Ödeme akreditifle yapılıyorsa veya satış CIF gibi belgeye dayalı bir teslim yapısı içeriyorsa belgeler çoğu zaman malın teslimi ve ödemenin serbest bırakılmasıyla aynı ağırlıktadır. Bu işlemlerde belgelerin sözleşmeye tam uygun olması beklenir. Belgelerdeki tarih, miktar, mal tanımı, menşe, imza veya düzenleyen kurum bakımından küçük görünen bir çelişki dahi bankanın ödeme yapmamasına ya da sonraki satışın aksamasına yol açabilir.
Sözleşmede Nasıl Düzenlenmeli?
Belgeyi tek tek saymak lazım. “Gerekli tüm belgeler” ifadesi tek başına yeterli değildir. Menşe şahadetnamesi, analiz raporu, kalite ve uygunluk sertifikaları, sağlık sertifikası, konişmento, sigorta poliçesi ve kullanım belgeleri ayrı ayrı yazılmalıdır.
Belgenin standardını tanımlamak gerekir. Belgeyi düzenleyecek kurum, geçerlilik süresi, dil, asıl veya elektronik nüsha, tasdik ve apostil şartları açıkça belirlenmelidir.
Belgeyi ödeme ve teslim takvimine bağlamanız gerekir. Belgenin hangi tarihte, kime ve hangi yöntemle ulaştırılacağı; belgesiz teslimin kabul edilip edilmeyeceği düzenlenmelidir.
Sonucu önceden yazmak önemlidir. Belgenin hiç verilmemesi, geç verilmesi veya hatalı olması halinde düzeltme süresi, masrafların kime ait olacağı, tazminat ve sözleşmenin ortadan kaldırılması şartları ayrıca gösterilmelidir.
Netice:
Menşe şahadetnamesinin eksik veya yanlış olması tek başına otomatik olarak sözleşmeyi ortadan kaldırmaz. Belge eksikliği malın teslimini, gümrük işlemlerini, kullanımını veya yeniden satışını fiilen engelliyorsa esaslı ihlalden söz edilebilir. Eksiklik kolayca giderilebiliyor ve alıcı sözleşmenin ekonomik amacından yoksun kalmıyorsa sözleşmeyi sona erdirmek yerine daha sınırlı hukuki yollar gündeme gelir.
Bu nedenle milletlerarası satım sözleşmelerinde belge yükümlülükleri tali bir teknik ayrıntı olarak görülmemelidir. Uyuşmazlık çıkmadan önce hangi belgenin neden gerekli olduğu ve eksikliğinin ne sonuç doğuracağı sözleşmede açıkça yazılmalıdır.
Av. İbrahim BİRBİLEN
19.08.2026
İstanbul
